РЕСПУБЛИКЫН ОЛИМПИАДА-2010
БУРЯАД УРАН ЗОХЁОЛ, 10 КЛАСС

Уран зохёол шэнжэлгын секци
I шата
I-дэхи даабари

  1. Уран зохёолой нэрэ, тэрэнэй авторые пейзажаарнь тодорхойлогты

а) «…Ногообтор сэнхир тэнгэриин хаяае бүһэлһэн үдэн зурагар үүлые орохо наран улабар алтаар гагнажа эхилнэ. Аргалай шороб утаан үжэнгир арһанай, мориной хүлһэнэй үнэр асарна. Борхоног үльгэрөө хэлэжэ дүүргэнэ…».
б) «Тиигэһээр байтарнь, буурал сагаан манан таран дэгдэжэ, үглөөнэй наран гайтай халуунаар шаража оробо. Шүүдэрэй хатажа захалхада, таабайнь Володиин урдаһаа нэгэл тиимэ бодолготойгоор хараад, хүдэһэ аршуулаа гаргажа, тамхияа удхалба.
— Бэрхэш даа, хүбүүмни. Гэр доторой ажалда ядархаа болёош. Эжыдэшнишье нэгэ бага хүнгэншэг болохонь. Таанарые гансаараа тэжээжэ хүмүүжүүлхэ гээшэ эхэнэр хүндэ нилээд хэсүү, хүшэр ха юм, — гэжэ хэлэхэдэнь, гурбан үхибүүнэй аха байһанаа Володя ойлгоо һэн».
в) «Хүнэй үбсүүндэ арай хүрэхэгүй шэниисэ хүндэ хоолосуудаараа нэнгэнэ. Намарай хүйтэн бороодо, хооһон жэхэрүүн һалхинда, одо мүшэдөөрөө хурса болон намхыһан тэнгэри, һуларжа эхилһэн наран доро үни эдеэшэнхэй аад, хэзээ хуряагдахаяа хүлеэжэ эсэшэһэндэл, үнгөөрөө борлошоһон энэ таряалан холо хүрэтэр нэмжынэ.
— Һайн даа, һайн! – гэжэ Цезарь нюдөө ониилгон хаймадаадхиба. – Хэбэрнь, нэгэ жэгдэ гараһан ургаса».
г) Һалхи шуурганай уйдхартай улиг хүгжэмэй хажуугаар бэеэ далдалан, һэмээхэнээр һолжорон, маряажа ерэһэн һүниин харанхы дайдые лаг хара балайгаар даран бүрхөөбэ… Эмээл моритой Гомбо хойноһоонь нэгэшье алхам гээгдэнэгүй.
II-дохи даабари
Уран зохёолой түүхээр болон теорёор асуудалнууд
Уран зохёолой текст мэдэсэ. 1. Доро үгтэһэн цитатанууд соо уран зохёолой литературна персонаж тухай хэлэгдэнэ. Нэгэниинь энээндэ хабаагүй. Тэрэниие зурагты. Геройн нэрэ таагты.
а) «… хүгшэн хүбүүнэйнгээ «нүхэртэй болохоб» гэһэн үгые гэнтэ дуулан гэхэдээ, баярлаһан хирээ бархирба гэһэнтэй адли, нулсаран муу нюдэнһөө эжэ эхигүй уһа адхаруулан, хойноһоонь хараад зогсошоно…».
б) «…арай гэжэ дууһабабди. Яагаа халуун үдэр тушаалдана гээшэб. Хажуугаар ши гэжэ юумэ, юрэдөө, гэр доторхи юумэндээ нэгэшье туһа нэмэри хэхэгүй, нюсэгэ шабгандаа ороод, зоргоороо мэнгээшэһэн ноёдтол адли, үглөөнһөө үдэшэ болотор хэбтэжэл байхаһаа бэшэ үгы! Нэгэ уһаншуу юумэ халаажа байхадашни яадаг юм? – гэжэ гэмэрэн татан уншарагтайгаар дуугарна».

в) « – Ээ, барһадни, һайниие зүгнэжэ, манайда түрэһэн һайхан хоёр шубуудни, һайн байдалыемнай үзэжэ, хаража, халуунайнгаа орондо бусахатнай гээшэ даа, тархишье таанартаяа хэлээ мэдэлсэгшэ һайб, энэ баяраа бултыень хөөрэжэ үгэхэ һэм, — гээд, тэдэ хоёр хараасгайнуудаа һарабшалан байжа, хаража ядан ядан үгэлнэ».
г) «… тэрэ зэргэ тулижа, зобожо, айлай эрьюулгэ тойрожо ябахадаа, харанхы болошоһон сэдьхэл һанаагаа хүнгэн болгохын тулада нариихан шэнгэхэн хоолойгоор гуниглан татажа, иимэ дуу дууладаг байгаа һэн».

  1. а) Буряад арадай суута «Абай Гэсэр» гэһэн үльгэр хэды һалаатайб?

б) Буряад арадай уг изагуурай туужа номуудые бэшэһэн сэхээтэдые нэрлэгты;
в) Үгтэһэн зохёолнууд ямар авторта хабаатайб, тэрэниие үзэгөөр тэмдэглэгты.

Автор

Уран зохёол

Үзэг

1

Д. Батожабай

а) «Ехэ уг»

 

2

Д. Эрдынеев

б)« Багшашни хэн бэ?»

 

3

Ц. Дон

в) «Үүрэй толон»

 

4

Х. Намсараев

г) «Брынзын санха»

 

5

М. Осодоев

д) «Хэрмэшэ»

 

6

Б. Ябжанов

е) «Ууган хүбүүн»

 

7

Ч. Цыдендамбаев

ж) «Хүгжэм»

 

8

Ц. Галанов

з) «Банзарай хүбүүн Доржо»

 

г) ХХ зуун жэлэй 1930-аад онуудай хардалгада, хамалгада ороһон зохёолшодые нэрлэгты;
д) Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан, удаань уран зохёолоо, шүлэгүүдээ арад зондоо бэлэглэһэн поэдүүдые, уран зохёолшодые нэрлэгты;
е) «Байгал» журналай ахамад редактор хэн бэ?

  1. Энэ уран зохёол ямар жанраар бэшээтэйб, элирүүлэгты.

«Муу хара мэхэ»
«Ан гүрөөл арьяатангуудай
Аһан ехэ хааниинь боложо,
Арсалан богдо үбшэлөөд,
Азарга баабгай орлогшоёо
Халташье саг ужаангүй,
Хажуудаа дуудажа асарба.
Хамаг албатанаа суглуулхыень
Хатуу шангаар захирба.
Үүр сайха үедэ
Үнэгэнһөө бэшэ ангууд
Амигүй гүйлдэжэ ерэнхэй,
Арсалан хаандаа һүгэдэбэд.
Хээгүүр тэнэһэн Үнэгэндэ
Хэрүүл хэһэн орлогшо Баабгай:
— Боожо алахам тэрэниие, — гээд,
Богдо хаанда дурадхаба.
Эгээл энэ үедэ
Эсэтэрээ хулганаашалһан Үнэгэн
Улагүй шархияа үргэлэнхэй,
Уладай арада зогсолой.
Орлогшо Баабгайн муурхахые
Ойндоо ойлгожо абаба бшуу.
Улагүй шархиингаа хамар
Уйлажа байгаад тоншобо.
Бардам хаанай шэхэндэ
Бархиржа байгаад шэбшэбэ:
— Эрхиидээ эмтэй аргашаниие
Энэ дэлхэй дүүрэн бэдэрээб.
«Баабгайн халуун арһан соо
Байха бэеэ жэгнэбэл, эдэгэхэ», — гэбэ.
Олон саг үнгэрөөгүй байхада,
Орлогшо Баабгайн арһаар
Арсалан хаан бэеэ орёонхой,
Аргатайхан Үнэгэеэ хажуудаа һуулгаад,
Өөнтэгшэ гэнэн Баабгайн орондо
Өөрынгөө орлогшо болгон томилбо.
Энэ зохёоломнай удхань иимэ:
Элдэб хорон жүтөө гаргадаг,
Хара мэхээр урьха гүрмэжэ,
Хани нүхэдөө хардажа эдидэг –
Эгээл муухай зон болоһон,
Эшэхэ нюургүй хүнүүдые хэлэнэ». (Д. Батожабай)

II шата
I-дэхи даабари: Доро үгтэһэн уран шүлэгэй анализ хэгты.
«Сонхоор малайһан һара»

Үбэлэй һүниин утаханда
Харлаад хэбтэнэм сонхоороо:
Сэлмэг тэнгэриин сээжэндэ
Һара гэрэлтэнэ туяагаараа.
Тарган шалхагар шарайтай,
Хүлдэһэн хүйтэн бэетэй,
Шаргал һара сонхоорни
Шагаан, харан жүдхэнэ.
Номгон нойрсоо хадаяа,
Нэлэнхы сайгаа талаяа
Манажа, хаража хоноһон
Малагар һара һаруулхан.
Һэмжэн үүлэн үзэгдөөд,
Һарын хүбөө дайрана.
Һалхин эшхэрэн үлеэгээд,
Хадын модод найгана.
Үбэлэй һүниин утаханда
Хаража хэбтэнэб сонхоороо:
Сэлмэг тэнгэриин сээжэндэ
Һара тамарна һажангяар. (Б. Абидуев)


Эндэ үгтэһэн асуудалнуудые хэрэглэжэ болохот, үгышье һаа өөрынгөө шэглэлээр шүүмжэлэгты.

  1. Пейзажна лирикэ тухай ойлгосо һанагты.
  2. Поэт шүлэг соогоо байгаалиин ямар байдал харуулнаб?
  3. Автор зохёол соогоо ямар уран аргануудые хэрэглэнэб?
  4. Поэт үбэлэй һүниин байгаалиин онсо илгаа ямараар харуулааб?

II-дохи даабари
Уран зохёолой эпизод анализ хэхэ
Б. Ябжановай «Эхэ шоно» гэһэн рассказһаа абтаһан хэһэгтэ өөрынгөө һанамжаяа бэшэгты.

«… Юушьеб сохиһон бүтүү, бүглүү абяан, гүлгэдэйнь гиинаһан уйлаан шонын шэхэндэ дуулдаадхиба. Иимэ айдаһа хүрэмэ мэдээндэ этигэжэ ядаһан шэнгеэр нэгэ хэды соо зогсохо зуураа, аюулда ороһон хүбүүдни эхэеэ дуудажа байна гэжэ тэрэ бүхы бэеэрээ ойлгобо. Тэрэ хүбүүдтээ асаржа ябаһан эдеэгээ гэдэргэнь гаргажа хаяад, харбаһан һомон шэнгеэр эшээн тээшээ харбашаба… Байрадаа арай хүрэнгүй, хоёр зуугаад метрэй зайда үнөөхи абалалга хэһэн хоёр хүлтэ хүнүүдээ харажархиба. Үндэр яһархуу бэетэй хүн хүбүүдыень нэжээд-нэжээдээр барижа абамсаараа, гиинуулһаар газар нэшэхэдэнь, ахир заахан амитан аниргүй болон һунашана. Бүтүү бүглүү сохилто бүхэнһээ, хүбүүдэйнгөө уйлаан бүхэнһөө эхэ шонын зүрхэн хахарна, ударна.
Аюултай, айхабтар шэрүүншье һаа, гайхалтай һайхан, һаруул энэ дэлхэй дээрэ жаргажа, зобожо ябаха хүбүүдыень, алтан умай соогоо үргэжэ, сог улан зүрхэнэйнгөө сохисо бүхэнөөр ами бэеэ хубаалдажа үргэһэн хүбүүдыень, арьяатаншье һаа, хүсэн түгэсөөр амидаржа ябаха хүсэндэнь хүргэхэ гэжэ зобожо, тулижа ябажа тэжээһэн, найжалһан хүбүүдыень хоёр нюдэн дээрэнь иигэжэ алажа байһан ангуушадта хам добтолжо, ганса амин бэеынгээ түлөө бэшэ, түрэһэн, үргэһэн үринэрэйнгээ түлөө үхэлтэ тэмсэлээр тулалдахаар бэлэн байгаашье һаа, хүхэ түмэрэй хүнды аманһаа һүрөө һүлдэеэ дарагдажа, зориг шуналынь нюдэндэ харагдашагүй шүдэрөөр шүдэрлэгдэшэбэ. Тэрэнэй бүхы бэе махабадынь, ухаан бодолынь үхэлэй аюулда дарагдажа байһан шэнги… галзуугаар улижа оробо… Сүхэрэл гашуудалаар дүүрэн уляаниинь амитай юумэн бүхэнэй досоохиие газаашань урбуулжа байһан шэнгеэр дуулдаба.
— Яаһан айдаһатай юм? – үндэр, яһалиг бэетэй хүн бэеэ барингүй дуугарба. – Хүнэй досоохиие газаашань урбуулжа байһан шэнги…
— Хамаагүй, өөрыень унтуулхабди, — гэжэ заахан һарсагархан бэетэй хүн хоротойгоор ярд гэбэ. – Иимэ дээрмэшэниие алаагүй һаа, амар заяа үзүүлхэгүй…
Сэлеэн айл хүрэтэр шоно ерэбэ. Хүбүүдыень алаһан ангуушадаай хойноһоо улижа ябажа ерэбэ ха юм. Ганса үһөө хяһаанай түлөө бэшэ, харин эхын зүрхэнэй үбшые, уй гашуудалые газаашань гарган, уйлажа, дуулажа ябана ха юм. Теэд тэрэ иимэ табилантай үйлынгөө үри – хүбүүдээ тэжээхэ, үргэхын тула хүнүүдтэ хүргэһэн хоронойнь түлөө тэдэнэр баһал тиимэ хороор харюусажа байна гэжэ, өөрынь хуби заяанай шэхэ дүлии, нюдэ һохор байһанһаа хоро үһөөн иимэ аюултайгаар тэхэрихэ юм гэжэ шоно мэдэхэгүй байшоо бэлэй. Ганса эхэ тайгань һүрдэжэ айһан шэнгеэр эльгэсэжэ байба.
— Энэ уляае шагнаха аргамгүй, — гэжэ үндэр яһархуу бэетэй хүниинь атиралдаба. – Хай даа, үһөө нэхэлгэн болохонь даа…
— Дуудаһан хойноо дуугүй, дохолһон хойноо хатаргүй, — гэбэ заахан һара һарсагархан хүниинь. – Хамаагүй, энээнтэйшни тулалдахабди үшөө…
Гэбэшье тэрэ ангуушадһаа һалабагүй. Нэгэ хэды ябад гээд, алууршадай зүрхэ сэдьхэлые дагжа татамаар улиһан уляаниинь нюргаарнь хүйтэн хүлһэ адхуулна…
Хүбүүдээ алуулһан уй гашуудалта үдэрһөө хорин нэгэ, хоёр хоноод байхада, һарагүй харанхы һүни тэрэ сэлеэн тээшэ зорибо. Заахан, һарсагархан бэетэй хүнэй харууһалдаг олон хонидтой хашаанда тэрэ добтолбо. Эгээн түрүүн һүниин харуулшан – үндэр томо бэетэй нохойень модо руу мэхэлэн абаашаба. Мэхэтэй, харатай үлэгшэн шоно эрэ нохойн хусаһаар дүтэлхэдэ, номгоноор, һарьһан зан гарган угтаха зуураа, бүхы арга хүсэеэ нэгэ монсогор нюдарга болгон зангиданхай, алишье сагта нохойдо һүрэхөөр бэлэн байба. Нохойшье хүнды дуутай хусалгаяа хуряажа, шоноһoo тээ холохоно зогсоно, юундэб гэхэдэ тэрэ унхяараа эмэ шоно гэжэ ойлгобо бшуу. Анханһаа нааша эбсэшэгүй дайсандаа гаргаһан уур сухалынь байгаалиин табилангаар үгтэһэн мэдэрэлдэ диилдэшэбэ. Хүсэ тэнхээдээ найдаһан нохойн дүтэлэн ерэхэдэнь, үлэгшэн шоно баһал мэхэеэ гарган ойртолдобо. Шоно урид тэрэниие һүүл таладаа дүтэлүүлбэ.., удаань.., удаань ама хамараа һарналзуулан хоншоороо хоншоортонь тулгахадань тэрэ гэнтэ нохойн гүрөөе таһа татажархиба. Оһолдожо унаһан нохойе бодожо, хоро хүргэхэгүй гэжэ ойлгоһон хойноо тэрэ хонидой хашаан руу оробо. Арьяатанһаа айһан хонид хаяа, ханадаа сомолдожо, бэе бэеэ даража, гэмтээжэ алажа эхилбэ. Эсэтэрээ хонидые хюдаһан шономнай эгээн таргыень нюрган дээрээ хаяад, ой руугаа талиишоо һэн.
Үглөөгүүр хонин һүрэгэйнгөө хахадайнь уригдашоод байхыень хараһан үнөөхи һарсагархан, заахан хүмнай шүүд лэ үхэдхэжэ унашан алдаба. Хорёод үдэрэй саада тээ шонын гол аминда хүрэхэбди гэжэ хэлээшье һаа, арьяатанайнгаа улиха, уйлахаяа болишоходонь, тэрээнээ үһөө хяһаа нэхэхэ юм гэжэ мартажархёо бэлэй. Тэрэ үнөөхи үндэр, яһархуу бэетэй хүндөө ерэжэ, аюулта һүниингөө хохидол тухайгаа уйлажа байжа хөөрэжэ үгэбэ. Нүгөөдэнь юундэшьеб бүхы бэеэ атиралдуулжа байжа, заахан һарсагархан бэетэй хүнэйнгөө дуулгаһан айхабтар зугааһаа айһан, һүрдэһэн шэнги гүнзэгыгөөр, гунигтайгаар һанаа алдаба…».
Эндэ үгтэһэн асуудалнуудые хэрэглэжэ болохот, үгышье һаа өөрынгөө шэглэлээр шүүмжэлэгты:
а) эндэ үгтэһэн эпизодой микросюжет элирүүлэгты: зохёолой байгуулга – экспозици, уялдуулагша (завязка), үйлын хүгжэлтэ, эршэдэлгэ (кульминаци), түгэсхэгшэ (развязка);
б) зохёолой эпизодой гол бодол элирүүлэгты (гол үгэнүүдые, холбоо үгэнүүдые түүжэ бэшэгты);
в) зохёол соо Эхэ шонын ажабайдалда ямар гол ушар туданаб?
г) эндэ үгтэһэн эпизод Эхэ шонын ажабайдалда ямар удхатайб?
д) хүн ба байгаали хоёрой харилсаан;
е) Эхэ шонын сэдьхэлэй байдал;
ж) автор энэ зохёолоороо юун гэжэ хэлэхэеэ һанааб?

Творческо секци буряад уран зохёол, X класс
1. Л. Тапхаевай «Ёохор» гэһэн зохёол анхаралтайгаар уншаад, Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайн тухай өөрынгөө һанамжаяа бэшэгты.
«Ёохор»
(поэмэһээ абтаһан хэһэг)

…Агуу дайн. Абаргасадал
Абажал байгаа хүбүүды.
Эхэ ороной аюулта байдал
Эблэрүүлээ хүнүүды.
Аадарай үүлээр бүрхөөһэн
Тэнгэриин нэрьехэ гайхалгүй.
Сэрэгтэ хүбүүгээ түхеэрһэн
Сэлеэнэй хүлгэхэ гайхалгүй.
Үбһэшэн хажуураа бариһаар,
Үбгэд гааһаяа зууһаар,
Үхид дураяа нюуһаар,
Табхай гү, Доржо гү, -
Татагдаһан хүнэйдэ
Заатал олоор сугларжа,
Наада хатарагша бэлэй даа.
Түрэһэн нютагай агаар
Амилжал абаха гэһэншүү,
Хүлеэжэ үлэхэ дүүнэдээ
Хүхеэжэ абаха гэһэншүү,
Тэдэ хүбүүд юун гэһэн
Ханамжатайгаар хатарагша һэм.
Тэдэ хүнүүд юун гэһэн
Баримжатайгаар уярагша һэм.
«Далай гараха хараасгай
Даляа юугээ һэрбээлгээ.
Дайндаа ошохо ахаймнай
Жада, буугаа һэрбээлгээ».
«Почтын түмэр хайрсаг соо
Бэшэг юундэ хосорхоб?!
Фронтын түрүү шугам дээр
Ахай юундэ хосорхоб?!»
Холын ямар дайдада
Хорёод наһаяа хаяхаяа,
Хайра гамгүй дайнһаа
Ямар болоод бусахаяа.
Хаанаһаа хүбүүд мэдэхэб даа.
Хатаржал абаашань дээрэ.
Үнэн хэрэгэй илалтада
Үнэншөөд ябаашань дээрэ.
«Гэзэгээ гурбаар гүрэбэшье,
Гэртээ ходол байхагүйш.
Герман хааниинь дайлабашье,
Дайниинь ходол байхагүй».
Тэнгэриин хаяагай улайртар
Түүдэбшын гал дүлэтэнэ.
Ёохорой тараадүй байтар
Ябаха саг дүтэлнэ.
Гурбаар гүрэһэн гэзэгые
Задалжа үрдеэ һэн гү,
Мүнхэ хүлеэхэ болзорые
Найдуулжа орхёо һэн гү –
һүртэ дуунай аялгаһаа
һүр нэмэһэн шэнги,
Түрэл зонойнгоо гарһаа
Хүсэ абаһан шэнги.
Далда оротор даллаһаар
Дайша хүбүүд мордоо һэн.
Ондоо дайдаар ханхинаһаар
Ёохор дайнда ошолдоо һэн… (Л. Тапхаев)

Танай түрэлэй аха дүү, абга, нагасанар дайнда хабаадаа гү? Танай нютагта гү, али гэр бүлэдэтнай дайнай ара талада ажалай баатаршалга хэжэ, Эхэ ороноо ашата ажалаараа хамгаалжа ябаһан эжынэр, абанар бии гү? Тэдэ зон, дайн тухай холбон, һанамжаяа бэшэхэдэтнай болоно.

2. Буряадай мэдээжэ уран зохёолшон Ч. Цыдендамбаевай шүлэг анхаралтайгаар уншаад, өөрынгөө нэгэ шүлэг дурадхагты.

Сэсэгхэн

Һэрюухэн һэбшээндэ
Хэзээдэш сэнгүүл
Зунай саг дулаахан,
Зугаалха хүхюул!
Талымни дорюухан
Таряае харыш!
Арюухан, халуухан
Абяае шагныш!
Улаахан залаашни,
Намаашни хэдыб?
Арюухан талымни
Гоёонол, мэдыш!
Торгоор хэн шамайе
Монсогойлон уяаб?
Хэзээ, хэн набшышни,
Эшышни будааб?
Эреэхэн зүгыхэн
Ерээ гү, хэлыш!
Хэзээ бэ, мүнөө гү,
Шэмээ гү тоһыш?
Улаахан залаашни,
Намаашни хэдыб?
Арюухан талымни
Гоёонол, мэдыш!
Сэгээхэн агаарта
Сэнгүүхэн ургааш!
Сүлөөтэй арюухан
Хүдөөдэ жаргааш!
Шэрүүхэн бороодо
Сохюулан һэргыш!
Дулаахан туяада
Дулаасан сэнгыш!
Улаахан залаашни,
Намаашни хэдыб?
Арюухан талымни
Гоёонол, мэдыш! (Ч. Цыдендамбаев)

3. Үбэл тухай найруулга-зураглал бэшэгты. Темэеэ өөһэдөө шэлэгты.


гаршаг